Writer: 
Share
ในโลกการทำงานและระบบเศรษฐกิจยุคปัจจุบัน เรามักได้ยินเสียงสะท้อนถึงความท้าทายในการบริหารจัดการคนข้ามเจเนอเรชัน แต่สิ่งที่กำลังก่อตัวขึ้นและน่าจับตามองยิ่งกว่าบุคลิกภาพในการทำงาน คือ “อุดมการณ์ทางการเมืองและเศรษฐกิจ” ที่กำลังเปลี่ยนผ่านอย่างหน้ามือเป็นหลังมือ
เมื่อไม่นานมานี้ นิตยสารระดับโลกอย่าง The Economist ได้บัญญัติศัพท์ใหม่ที่กำลังกลายเป็นที่ถกเถียงในวงกว้าง นั่นคือคำว่า ‘สังคมนิยมแบบ Gen Z’ หรือ Gen Z Socialism ซึ่งเป็นแนวคิดที่แตกต่างจากสังคมนิยมดั้งเดิมที่เราเคยรู้จักอย่างสิ้นเชิง มันดุดัน รวดเร็ว และพุ่งเป้าไปที่การตั้งคำถามกับ “ความมั่งคั่ง” ของภาคธุรกิจและมหาเศรษฐีโดยตรง
ทำไมคนเจเนอเรชันหนึ่งถึงมองภาคธุรกิจเป็น “ผู้ร้าย” และแนวคิดนี้จะส่งผลกระทบต่อภูมิทัศน์เศรษฐกิจโลกอย่างไร?
เบ้าหลอมแห่งความเกรี้ยวกราดของ Gen Z
ก่อนที่เราจะตัดสินว่าอุดมการณ์ของคนกลุ่มใดถูกหรือผิด เราจำเป็นต้องทำความเข้าใจ “บริบททางประวัติศาสตร์” ที่หล่อหลอมพวกเขาขึ้นมาเสียก่อน สำหรับกลุ่มคน Gen Z (เกิดช่วงปลายปี 1990s ถึงต้น 2010s) พวกเขาคือกลุ่มคนที่เผชิญกับ “ความโชคร้ายทางเศรษฐกิจ” ในจังหวะก้าวสู่การเป็นผู้ใหญ่
- วิกฤตโรคระบาด : พวกเขาต้องใช้ชีวิตในรั้วมหาวิทยาลัยหรือเริ่มต้นการทำงานในช่วงที่โลกหยุดนิ่งจาก COVID-19 ซึ่งเป็นวิกฤตระดับศตวรรษ
- ยุคแห่งเงินเฟ้อและการพุ่งขึ้นของค่าครองชีพ: ทันทีที่วิกฤตโรคระบาดผ่านพ้นไป สิ่งที่รอรับพวกเขาคือภาวะเงินเฟ้อที่รุนแรง ราคาอสังหาริมทรัพย์และค่าเช่าบ้านพุ่งทะยานสูงขึ้นจนไม่อาจเอื้อมถึง ในขณะที่โครงสร้าง “ค่าแรง” กลับเติบโตไม่ทันค่าครองชีพ
- ภัยคุกคามจากปัญญาประดิษฐ์ : ในขณะที่กำลังดิ้นรนเพื่อตั้งตัว พวกเขากลับต้องเผชิญหน้ากับความเสี่ยงระลอกใหม่ เมื่อ Generative AI พัฒนาอย่างก้าวกระโดดและพร้อมที่จะแย่งงานหรือกดค่าแรงของมนุษย์ให้ต่ำลงไปอีก
ความกดดันเหล่านี้สร้างแพตเทิร์นทางเศรษฐกิจที่คนรุ่นใหม่มองเห็นชัดเจนว่า “คนรวย ยิ่งรวยขึ้น ส่วนคนจน ก็ยิ่งจนลง” มูลค่าหุ้นของบริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ทะยานสู่จุดสูงสุดใหม่ตลอดเวลา แต่มันกลับไม่ส่งผลดีใดๆ ต่อคุณภาพชีวิตของคนทำงานระดับล่าง จึงไม่น่าแปลกใจที่ความโกรธแค้นเหล่านี้จะแปรเปลี่ยนเป็นอุดมการณ์ทางการเมืองที่อาจดู “สุดขั้ว” ในสายตาคนรุ่นก่อน
วิวัฒนาการของ ‘สังคมนิยม’ จาก Gen Y สู่ Gen Z
เพื่อความเข้าใจที่ชัดเจน เราต้องมองเห็นภาพความแตกต่างของแนวคิดสังคมนิยมในแต่ละยุคสมัย:
- สังคมนิยมแบบดั้งเดิม: โฟกัสไปที่สิทธิของแรงงาน การจัดตั้งสหภาพแรงงานเพื่อต่อรองกับนายจ้าง เชื่อในการเก็บภาษีเงินได้ในอัตราก้าวหน้าเพื่อนำมาสร้างรัฐสวัสดิการถ้วนหน้า (คล้ายคลึงกับโมเดลในประเทศแถบสแกนดิเนเวีย)
- สังคมนิยมยุคใหม่แบบ Gen Y : ต่อยอดจากยุคดั้งเดิม แต่เพิ่มมิติของ “ความรับผิดชอบต่อโลก” โดยเฉพาะประเด็นการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) พวกเขาไม่ยอมรับการที่บริษัทสร้างความมั่งคั่งในประเทศหนึ่ง แต่ไปปล่อยก๊าซเรือนกระจกทำลายสิ่งแวดล้อมในอีกมุมหนึ่งของโลก
- สังคมนิยมแบบ Gen Z : นี่คือจุดเปลี่ยนสำคัญ หากยืมคำพูดที่ดัดแปลงจาก คาร์ล มาร์กซ์ อาจกล่าวได้ว่า “ปีศาจตนหนึ่งกำลังหลอกหลอน TikTok – มันคือปีศาจของสังคมนิยม Gen Z” แนวคิดนี้ไม่ได้สนใจการรวมตัวตั้งสหภาพแรงงานที่ใช้เวลานาน และไม่ได้ให้น้ำหนักกับเรื่องโลกร้อนเป็นอันดับหนึ่ง แต่มุ่งเน้นไปที่การ “ควบคุมและยึดทรัพย์” เพื่อผลลัพธ์ที่รวดเร็วทันใจ
ควบคุมราคา จำกัดค่าเช่า และ ‘ยึดทรัพย์คนรวย’
แนวคิดสังคมนิยมแบบ Gen Z ได้รับความนิยมอย่างล้นหลามผ่านแพลตฟอร์มวิดีโอสั้นอย่าง TikTok โดยมีแก่นหลักที่เป็นนโยบายเอาใจวัยรุ่นที่รู้สึกว่าตนเองถูกระบบทุนนิยมเอาเปรียบ ได้แก่:
- การควบคุมราคาและเพดานค่าเช่า: รัฐต้องใช้อำนาจเด็ดขาดในการแทรกแซงตลาด สั่งให้ลดราคาสินค้าอุปโภคบริโภค และล็อกราคาค่าเช่าที่พักอาศัย ห้ามเจ้าที่ดินหรือนายทุนฉวยโอกาสขึ้นราคาตามกลไกตลาด
- ภาษีความมั่งคั่ง และการยึดทรัพย์: นี่คือจุดไฮไลต์ที่ร้อนแรงที่สุด เนื่องจากภาษีในปัจจุบันเก็บจาก “เงินได้” ทำให้มหาเศรษฐีที่มีสินทรัพย์ในรูปของที่ดินหรือหุ้นที่มูลค่าพุ่งขึ้นมหาศาลไม่ต้องเสียภาษีหากไม่ได้ขายสินทรัพย์นั้นออกมา Gen Z จึงเรียกร้องให้เก็บภาษีจาก “ความมั่งคั่ง” โดยตรง หรือถึงขั้นเสนอให้มีมาตรการบังคับหักเปอร์เซ็นต์สินทรัพย์เข้าสู่รัฐทันที
ในมุมมองทางการเมือง แนวคิดนี้กลายเป็นประชานิยม ชั้นดีที่นักการเมืองหลายประเทศเริ่มนำมาใช้หาเสียงเพื่อดึงคะแนนจากคนรุ่นใหม่
แนวคิดที่ ‘คิดสั้น’ และ ‘เอาแต่ได้’
แม้จะฟังดูเป็นความยุติธรรมสำหรับผู้ที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง แต่นักเศรษฐศาสตร์และนักวิเคราะห์จาก The Economist กลับตั้งข้อสังเกตอย่างตรงไปตรงมาว่า สังคมนิยมแบบ Gen Z คือแนวคิดที่ “คิดสั้น” และมีลักษณะ “เอาแต่ได้” อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
แนวคิดนี้เป็นการประเคนอำนาจเบ็ดเสร็จให้แก่รัฐเพื่อเข้าไปจัดการกับภาคธุรกิจที่พวกเขาถูกมองว่าเป็น “ผู้ขูดรีด” แต่ในความเป็นจริง ขนาดประเทศต้นตำรับสังคมนิยมอย่าง ประเทศจีน ก็ยังไม่นำนโยบายสุดขั้วเช่นนี้มาใช้
การแทรกแซงเศรษฐกิจของรัฐบาลจีน มักเป็นไปในรูปแบบของการอุดหนุนอุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ให้เติบโต และใช้กฎหมายต่อต้านการผูกขาด มากำกับดูแลธุรกิจ มากกว่าจะลงไปก้าวก่ายราคาสินค้าหรือคุมค่าเช่าโดยตรง จีนเข้าใจดีว่ากลไกตลาดบางอย่างไม่สามารถบิดเบือนได้ เช่น ราคาอสังหาริมทรัพย์ในเมืองใหญ่ที่พุ่งสูงและที่สำคัญ จีนยุคใหม่ไม่มีการใช้นโยบาย “ยึดทรัพย์คนรวย” แบบดื้อๆ อีกต่อไปแล้ว
เมื่อการ ‘ยึดทรัพย์’ นำไปสู่การ ‘หนีทุน’
ตัวอย่างที่ชัดเจนของความพยายามในการนำแนวคิดนี้มาใช้ คือข้อเสนอ ‘ภาษีมหาเศรษฐี’ ในรัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา ที่เสนอให้ออกกฎหมายริบทรัพย์ 5% ของพลเมืองทุกคนที่มีสินทรัพย์เกิน 1,000 ล้านดอลลาร์
ผลลัพธ์คืออะไร? ยังไม่ทันที่ร่างกฎหมายนี้จะถูกนำไปลงประชามติในเดือนพฤศจิกายน บรรดามหาเศรษฐีและนักลงทุนรายใหญ่ต่างพากันประกาศ “ย้ายถิ่นฐาน” ออกจากรัฐแคลิฟอร์เนีย หอบเม็ดเงินและธุรกิจหนีไปยังรัฐอื่นที่มีสภาพแวดล้อมทางภาษีที่เป็นมิตรมากกว่า
นี่คือหลักการสากลของโลกเสรี รัฐไม่มีสิทธิ์อันชอบธรรมในการยึดทรัพย์สินที่ประชาชนได้มาโดยชอบด้วยกฎหมาย การละเมิดหลักการนี้ไม่เพียงแต่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ แต่ยังสร้าง “วิกฤตความเชื่อมั่น” ที่รุนแรง
คิดแต่จะ ‘แบ่งปัน’ แต่ลืมไปว่าใครจะเป็นผู้ ‘ผลิต’
จุดอ่อนที่ใหญ่ที่สุดของอุดมการณ์สังคมนิยมแบบ Gen Z ตามที่ The Economist วิเคราะห์ไว้ คือการมีอคติและความเกลียดชังต่อภาคธุรกิจมากจนเกินไป
แนวคิดนี้มีแต่สมการที่ว่า “จะดึงความมั่งคั่งจากคนรวยมาได้อย่างไร” และ “ฉันจะได้อะไรจากสวัสดิการนี้” แต่มันกลับไม่มีคำตอบให้กับสมการที่สำคัญที่สุดของระบบเศรษฐกิจ นั่นคือ “แล้วสังคมจะผลิตความมั่งคั่งนั้นขึ้นมาได้อย่างไร”
หากรัฐบาลลงดาบรีดไถผลกำไรและยึดทรัพย์ภาคธุรกิจอย่างหนักหน่วง สิ่งที่จะเกิดขึ้นตามมาไม่ใช่สังคมที่เท่าเทียมและอุดมสมบูรณ์ แต่คือ การหลบหนีของทุน ธุรกิจจะย้ายฐานการผลิต นักลงทุนต่างชาติจะเมินหน้าหนี ผลที่ตามมาคือคนรุ่นใหม่เองนั่นแหละที่จะไม่มีงานทำ สวัสดิการที่ฝันถึงก็ไม่เกิดเพราะรัฐเก็บภาษีไม่ได้ และนวัตกรรมใหม่ๆ ก็จะหยุดชะงัก
ระหว่างความสะใจใน TikTok กับความยั่งยืนในโลกความจริง
เราปฏิเสธไม่ได้ว่าความเจ็บปวดทางเศรษฐกิจของ Gen Z เป็นเรื่องจริงและควรได้รับการแก้ไข แต่ทางออกที่แพร่ระบาดผ่านคลิปวิดีโอสั้นในแพลตฟอร์มโซเชียลมีเดียนั้น มีลักษณะที่เน้นผลลัพธ์ชั่วข้ามคืน สะใจ และเป็นปัจเจกนิยมสูง
การโพล่งข้อเสนอให้อำนาจรัฐไป “ยึดทรัพย์คนรวย” เพื่อมาแจกจ่าย อาจฟังดูดึงดูดใจและถูกจริตวัยรุ่นผู้เกรี้ยวกราด มากกว่าการค่อยๆ รวมตัวกันจัดตั้ง “สหภาพแรงงาน” เพื่อเจรจาต่อรองกับนายจ้างอย่างมีวุฒิภาวะตามแนวทางสังคมนิยมคลาสสิก ทว่าประวัติศาสตร์เศรษฐกิจได้พิสูจน์ให้เห็นครั้งแล้วครั้งเล่าว่า การสร้างอำนาจต่อรองอย่างเป็นระบบผ่านโครงสร้างแรงงานนั้น นำไปสู่ความ “ยั่งยืน” ในการยกระดับคุณภาพชีวิต มากกว่าการออกกฎหมายปล้นคนรวยซึ่งท้ายที่สุดจะนำไปสู่การพังทลายของระบบเศรษฐกิจโดยรวม
ภาคธุรกิจและผู้นำระดับประเทศจึงมีความท้าทายอย่างยิ่ง ที่จะต้องสร้างสมดุลระหว่างการดูแลปัญหาความเหลื่อมล้ำที่รุนแรงขึ้นอย่างจริงจัง ควบคู่ไปกับการสื่อสารให้คนรุ่นใหม่เข้าใจถึงความเป็นจริงของกลไกเศรษฐกิจ ก่อนที่แนวคิดสุดขั้วนี้จะกัดกินเสถียรภาพของการสร้างนวัตกรรมและการเติบโตในอนาคต
